Marytale
Fabl, kahramanları hayvanlar olan kısa bir anlatıdır. Hayvanlar konuşur, düşünür, kıskanır, övünür — yani insan gibi davranır. Anlatı bir olayla başlar, tek bir yanlış ya da tek bir doğru gösterir ve sonunda ders açıkça söylenir.
Fablı masaldan ayıran da budur: masal dersini saklar, fabl söyler. Bir masalı okuyup bitirdiğinizde çocuk ne düşüneceğini kendi bulur; bir fablın sonunda ise cümle oradadır, siyah beyaz.
Fablın özellikleri
Kısadır. Çoğu fabl iki üç dakikada okunur, çünkü tek bir olay üzerine kuruludur — ikinci bir olay eklenirse ders bulanır.
Kahramanları hayvandır, bazen bitki ya da cansız varlıktır. Her hayvan bir huyun yerine geçer: tilki kurnazlığın, karınca çalışkanlığın, aslan gücün. Çocuk bu eşleşmeyi bir iki fabldan sonra kendisi kurar.
Yer ve zaman önemsizdir. Fablda «bir varmış bir yokmuş» yoktur; olay nerede geçtiği söylenmeden başlar, çünkü nerede geçtiğinin derse katkısı yoktur.
Sonunda ders vardır. Buna kıssadan hisse denir. Bizim sitemizde bu cümle hikâyenin üstünde, ayrı bir kutuda durur — sonu ele vermesin diye özet olarak değil, konu olarak yazılır.
Fablın yapısı: üç adım
Okulda sorulan yapı hemen her fablda aynıdır.
Serim. İki üç cümlede kimin kiminle karşılaştığı ve ortada ne olduğu söylenir. Tilki üzümü görür.
Düğüm ve çözüm. Karar verilir ve sonucu hemen görünür. Tilki üzüme uzanır, erişemez ve çekip gider.
Ders. Hikâyenin dışına çıkan tek bir cümle, neyin anlatıldığını söyler. Klasik fablda bu cümle en sonda durur.
Fabl örnekleri ve her birinin dersi
En bilinen fabllar Ezop'a bağlananlardır ve dokuzu da bu sitede tam metin olarak var:
Tilki ile Üzümler. Tilki üzüme uzanamaz ve «zaten ekşiydi» der. Ulaşamadığı şeyi küçümsemek — çocuklar bunu anlatamadan önce tanır. Dersi: istemediğini söylemek, beceremediğini kabul etmekten kolaydır.
Tavşan ile Kaplumbağa. Ders çoğu zaman yanlış aktarılır: mesele yavaş olmanın iyiliği değil, tavşanın yarışı bitmiş saymasıdır.
Aslan ile Fare. Küçük fare, aslanın yakalandığı ağı kemirip onu kurtarır. Ezop fablları içinde nadiren rastlanan bir konu: ihtiyat değil, minnet. Dersi: kimse boyuyla ölçülmez.
Karga ile Tilki. Övgüye kanan karga peyniri düşürür. Dalkavukluğun nasıl işlediğini gösteren en kısa metin.
Kurt Geliyor Diye Bağıran Çoban. İki kez yalancı çığlık atan çobana üçüncüde kimse gelmez. Kaybedilen koyun değil, inandırıcılıktır.
Rüzgâr ile Güneş. Hangisi yolcunun paltosunu çıkarabilecek? Rüzgâr sertleştikçe adam daha sıkı tutunur; güneş sadece ısıtır. Dersi: zorlamak, karşındakinin daha sıkı tutunmasına yarar.
Ağustos Böceği ile Karınca. Yüksek sesle okunması en zor olanı, çünkü karınca iyi biri değildir. Sonrasında çocuğa «karınca doğru mu yaptı?» diye sormaya değer; üzerinde uzlaşılmış bir cevap yoktur, olay da budur.
«Koyun Postuna Bürünen Kurt» ve «Şehir Faresi ile Köy Faresi» de aynı bölümde.
Hangi hayvan hangi huyu temsil eder
Fabldaki hayvanlar hayvan değil, sabit rollerdir; bunları bilen çocuk her fablı ilk dinleyişte çözer.
Tilki — kurnazlık. Aslan — güç ve gurur. Kurt — açgözlülük. Eşek — bönlük, bazen sabır. Kuzu — masumiyet. Karga — kendini beğenmişlik. Karınca — çalışkanlık. Ağustos böceği — gamsızlık. Kaplumbağa — yavaş ama vazgeçmeyen. Fare — küçüklüğü yüzünden küçümsenen.
Bu eşleşmeler tek tek fabllardan eskidir ve dile yerleşmiştir: «tilki gibi kurnaz» bir hayvanla değil, bir fabl rolüyle kurulan benzetmedir.
Kıssadan hisse ne demek
«Kıssadan hisse», anlatılandan çıkarılan ders demektir: kıssa hikâye, hisse ise pay. Yani hikâyeden size düşen pay.
Fablın sonundaki o bir iki cümle tam olarak budur. Dikkat edilecek şey şu: kıssadan hisse olayın özeti değildir. «Kaplumbağa yarışı kazandı» özettir; «acele değil, süreklilik kazandırır» kıssadan hissedir — geniş zamanda ve herkes için söylenmiş olanıdır.
Bu sitede dersi hikâyenin üstünde, ayrı bir kutuda gösteriyoruz ve onu bu yüzden özet olarak değil, konu olarak yazıyoruz: önceden okunsa bile çocuğun sonucu kendi çıkarma anını bozmasın — fablın en iyi yanı odur.
Kısa bir tanıma yolu: son cümleyi kaldırdığınızda hikâye eksilmiyorsa, o cümle kıssadan hisseydi.
Ezop, Beydeba ve La Fontaine
Ezop. Fablların çoğu ona bağlanır. Rivayete göre antik Yunan'da, milattan önce altıncı yüzyılda yaşamış bir köledir; gerçekten yaşayıp yaşamadığı belirsizdir. Elinden çıkmış tek satır yoktur — fabllar yüzyıllarca ağızdan ağza dolaşmış, çok sonra derlenip yazıya geçirilmiştir. Yani «Ezop'un fablları» derken bir yazarın kitabından değil, bir geleneğin adından söz ediyoruz.
Beydeba. Bu adla anılan Kelile ve Dimne, yaklaşık MÖ 300'de derlendiği düşünülen Hint Pançatantra'sına dayanır ve Arapçadan Türkçeye geçmiştir. Ezop karaktere bakar, Kelile ve Dimne duruma: biri övünme, diğeri kimin sözüne güvenileceği üzerinedir.
La Fontaine. Fransız şair Jean de La Fontaine (1621–1695) 1668'den başlayarak aynı fablları şiire çevirdi, kendi dönemine göndermeler ekledi ve ders veren metni saray edebiyatına dönüştürdü. Bugün okullarda okunan pek çok fabl onun düzenlemesidir. Orhan Veli Kanık bu fablları Türkçeye manzum olarak çevirmiştir.
Türk edebiyatının kendi klasik fabl örneği ise Şeyhî'nin «Harnâme»sidir — on beşinci yüzyıldan, öküzlere özenip boynuz isteyen bir eşeğin başına gelenleri anlatan manzum bir yergi. Kahramanı hayvandır, sonunda ders vardır: fablın tarifi gibi.
Sitedeki fablları kamuya açık kaynaklardan yeniden yazıyoruz; özgün metinde sonda duran dersi hikâyenin üstünde, ayrı bir kutuda gösteriyoruz.
Fabl nasıl yazılır
Okulda sık verilen bir ödevdir ve kısa bir kalıbı vardır. Aşağısı, bu sayfadaki dokuz fablın hepsinde işleyen sıradır.
Bir huy seçin, ona bir hayvan verin. Kurnazlık tilki, çalışkanlık karınca, güç aslan, övünme horoz. Hayvanı seçmek karakteri anlatmaktan kurtarır: okur onu zaten tanıyor.
Tek bir olay kurun. İki olay dersi bulandırır. «Tilki üzüme uzanır ve erişemez» — hepsi bu kadar.
Kişileri ikiyle sınırlayın. Fablın neredeyse tamamı iki karakter arasında geçer; üçüncüsü girdiğinde metin uzamaya başlar.
Yeri ve zamanı yazmayın. Nerede olduğu derse hiçbir şey katmaz ve yazınca metin ağırlaşır.
Dersi en sona, tek cümleye koyun. Geniş zamanda ve herkes için olsun: «acele değil, süreklilik kazandırır» — «kaplumbağa kazandı» değil. İlki kıssadan hisse, ikincisi özet.
Son bir ölçü: yazdığınız metinden son cümleyi kaldırın. Hikâye hâlâ tamsa doğru yazmışsınız — o cümle gerçekten ders olmuş demektir.
Fabl ile masal arasındaki fark
Masal uzundur, fabl kısadır. Masalda olağanüstü vardır — dev, peri, konuşan ayna; fablda yoktur, konuşan hayvan dışında her şey olağandır.
Masal tekerlemeyle başlar ve «-mış»lı geçmiş zamanla anlatılır. Fabl doğrudan olaya girer.
En büyük fark ise sondadır: masal dersini okuyana bırakır, fabl dersini yazar. Bu yüzden fabl okulda daha çok kullanılır, masal ise akşam okunur.
Fablın masalla paylaştığı tek büyük özellik ise kökenidir: ikisi de çoğunlukla anonimdir.
