MarytaleFabl, kahramanları hayvanlar olan kısa bir anlatıdır. Hayvanlar konuşur, düşünür, kıskanır, övünür — yani insan gibi davranır. Anlatı bir olayla başlar, tek bir yanlış ya da tek bir doğru gösterir ve sonunda ders açıkça söylenir.
Fablı masaldan ayıran da budur: masal dersini saklar, fabl söyler. Bir masalı okuyup bitirdiğinizde çocuk ne düşüneceğini kendi bulur; bir fablın sonunda ise cümle oradadır, siyah beyaz.
Fablın özellikleri
Kısadır. Çoğu fabl iki üç dakikada okunur, çünkü tek bir olay üzerine kuruludur — ikinci bir olay eklenirse ders bulanır.
Kahramanları hayvandır, bazen bitki ya da cansız varlıktır. Her hayvan bir huyun yerine geçer: tilki kurnazlığın, karınca çalışkanlığın, aslan gücün. Çocuk bu eşleşmeyi bir iki fabldan sonra kendisi kurar.
Yer ve zaman önemsizdir. Fablda «bir varmış bir yokmuş» yoktur; olay nerede geçtiği söylenmeden başlar, çünkü nerede geçtiğinin derse katkısı yoktur.
Sonunda ders vardır. Buna kıssadan hisse denir. Bizim metinlerimizde bu cümle hikâyenin üstünde, ayrı durur — sonunu bozmasın diye.
Fabl örnekleri
En bilinen fabllar Ezop'a bağlananlardır, ve hepsi bu sitede tam metin olarak var:
«Ağustos Böceği ile Karınca» — yazın çalışan ile şarkı söyleyen. Dersi: sonradan gelecek olan için, henüz hiçbir şey gelmezken çalışılır.
«Tilki ile Üzümler» — erişemediği üzümü ekşi ilan eden tilki. Dersi: istemediğini söylemek, beceremediğini kabul etmekten kolaydır.
«Aslan ile Fare» — küçük farenin koca aslanı kurtarması. Dersi: kimse boyuyla ölçülmez.
«Rüzgâr ile Güneş» — paltoyu kimin çıkartacağı üzerine bir yarış. Dersi: zorlamak, karşındakinin daha sıkı tutunmasına yarar.
«Karga ile Tilki», «Tavşan ile Kaplumbağa», «Kurt Geliyor Diye Bağıran Çoban», «Koyun Postuna Bürünen Kurt» ve «Şehir Faresi ile Köy Faresi» de aynı bölümde.
Kıssadan hisse ne demek
«Kıssadan hisse», anlatılandan çıkarılan ders demektir: kıssa hikâye, hisse ise pay. Yani hikâyeden size düşen pay.
Fablın sonundaki o bir iki cümle tam olarak budur. Ve dikkat edilecek şey şu: kıssadan hisse olayın özeti değildir. «Kaplumbağa yarışı kazandı» özettir; «acele değil, süreklilik kazandırır» kıssadan hissedir — geniş zamanda ve herkes için söylenmiş olanıdır.
Bu sayfadaki metinlerde dersi hikâyenin üstüne, ayrı koyuyoruz. Sebebi pratik: sonda okunduğunda çocuğun sonucu kendi çıkarma anını bozuyor, ki fablın en iyi yanı odur.
Kısa bir tanıma yolu: son cümleyi kaldırdığınızda hikâye eksilmiyorsa, o cümle kıssadan hisseydi.
Ezop kimdir
Fablların çoğu Ezop adlı bir anlatıcıya bağlanır. Rivayete göre antik Yunan'da, milattan önce altıncı yüzyılda yaşamış bir köledir. Kendisinin bir şey yazdığına dair elimizde bir şey yok: fabllar yüzyıllarca ağızdan ağza dolaşmış, çok sonra derlenip yazıya geçirilmiştir.
Yani «Ezop'un fablları» derken, bir yazarın kitabından değil, bir geleneğin adından söz ediyoruz. Bu, fablın masalla paylaştığı tek büyük özelliktir: ikisi de anonimdir.
La Fontaine ve Türkçede fabl
Fablı yeniden edebiyat hâline getiren Fransız şair Jean de La Fontaine'dir (1621–1695). Ezop'tan aldığı konuları şiire çevirmiş, kendi dönemine göndermeler eklemiştir. Bugün okullarda okunan pek çok fabl onun düzenlemesidir. Orhan Veli Kanık bu fablları Türkçeye manzum olarak çevirmiştir.
Türk edebiyatının kendi klasik fabl örneği ise Şeyhî'nin «Harnâme»sidir — on beşinci yüzyıldan, öküzlere özenip boynuz isteyen bir eşeğin başına gelenleri anlatan manzum bir yergi. Kısadır, kahramanı hayvandır, sonunda ders vardır: fablın tarifi gibi.
Fabl nasıl yazılır
Okulda sık verilen bir ödevdir, ve kısa bir kalıbı vardır. Aşağısı, bu sayfadaki dokuz fablın hepsinde işleyen sıradır.
Bir huy seç, bir hayvan ver. Kurnazlık tilki, çalışkanlık karınca, güç aslan, övünme horoz. Hayvanı seçmek karakteri anlatmaktan kurtarır: okur onu zaten tanıyor.
Tek bir olay kur. İki olay dersi bulandırır. «Tilki üzüme uzanır ve erişemez» — hepsi bu kadar.
Kişileri ikiyle sınırla. Fablın neredeyse tamamı iki karakter arasında geçer; üçüncüsü girdiğinde metin uzamaya başlar.
Yeri ve zamanı yazma. Nerede olduğu derse hiçbir şey katmaz, ve yazınca metin ağırlaşır.
Dersi en sona, tek cümleye koy. Geniş zamanda ve herkes için olsun: «acele değil, süreklilik kazandırır» — «kaplumbağa kazandı» değil. İlki kıssadan hisse, ikincisi özet.
Son bir ölçü: yazdığın metinden son cümleyi kaldır. Hikâye hâlâ tamsa, doğru yazmışsın — o cümle gerçekten ders olmuş demektir.
Fabl ile masal arasındaki fark
Masal uzundur, fabl kısadır. Masalda olağanüstü vardır — dev, peri, konuşan ayna; fablda yoktur, konuşan hayvan dışında her şey olağandır.
Masal tekerlemeyle başlar ve «-mış»lı geçmiş zamanla anlatılır. Fabl doğrudan olaya girer.
En büyük fark ise sondadır: masal dersini okuyana bırakır, fabl dersini yazar. Bu yüzden fabl okulda daha çok kullanılır, masal ise akşam okunur.
Fabl örnekleri ve her birinin dersi
**Tilki ile Üzüm.** Tilki üzüme uzanamaz ve «zaten ekşiydi» der. Ulaşamadığı şeyi küçümsemek — çocuklar bunu anlatamadan önce tanır.
**Tavşan ile Kaplumbağa.** Ders çoğu zaman yanlış aktarılır: mesele yavaş olmanın iyiliği değil, tavşanın yarışı bitmiş saymasıdır.
**Aslan ile Fare.** Küçük olan, büyüğün ağını kemirip kurtarır. Ezop fablları içinde nadiren rastlanan bir konu: ihtiyat değil, minnet.
**Karga ile Tilki.** Övgüye kanan karga peyniri düşürür. Dalkavukluğun nasıl işlediğini gösteren en kısa metin.
**Çoban ile Kurt.** İki kez yalancı çığlık atan çocuğa üçüncüde kimse gelmez. Kaybedilen koyun değil, inandırıcılıktır.
**Rüzgâr ile Güneş.** Hangisi yolcunun paltosunu çıkarabilecek? Rüzgâr sertleştikçe adam daha sıkı tutunur; güneş sadece ısıtır.
**Ağustos Böceği ile Karınca.** Yüksek sesle okunması en zor olanı, çünkü karınca iyi biri değildir. Sonrasında çocuğa «karınca doğru mu yaptı?» diye sormaya değer; üzerinde uzlaşılmış bir cevap yoktur, olay da budur.
Fablın yapısı: üç adım
Okulda sorulan yapı hemen her fablda aynıdır.
**Serim.** İki üç cümlede kimin kiminle karşılaştığı ve ortada ne olduğu söylenir. Tilki üzümü görür.
**Düğüm ve çözüm.** Karar verilir ve sonucu hemen görünür. Tavşan çimene uzanır.
**Ders.** Hikâyenin dışına çıkan tek bir cümle, neyin anlatıldığını söyler. Bizim metinlerimizde bu cümle masalın üstünde ayrı durur, sonu bozmasın diye.
Hangi hayvan hangi huyu temsil eder
Fabldaki hayvanlar hayvan değil, sabit rollerdir; bunları bilen çocuk her fablı ilk dinleyişte çözer.
**Tilki** — kurnazlık. **Aslan** — güç ve gurur. **Kurt** — açgözlülük. **Eşek** — bönlük, bazen sabır. **Kuzu** — masumiyet. **Karga** — kendini beğenmişlik. **Karınca** — çalışkanlık. **Ağustos böceği** — gamsızlık. **Kaplumbağa** — yavaş ama vazgeçmeyen. **Fare** — küçüklüğü yüzünden küçümsenen.
Bu eşleşmeler tek tek fabllardan eskidir ve dile yerleşmiştir: «tilki gibi kurnaz» bir hayvanla değil, bir fabl rolüyle kurulan benzetmedir.
Ezop, Beydeba ve La Fontaine
**Ezop** için kaynaklar MÖ altıncı yüzyılda Yunanistan'da yaşadığını söyler; gerçekten yaşayıp yaşamadığı belirsizdir. Elinden çıkmış tek satır yoktur — fabllar sözlü dolaşmış, çok sonra derlenmiştir.
**Beydeba** adıyla anılan Hint kaynağı, *Kelile ve Dimne*, yaklaşık MÖ 300'de yazılan Pançatantra'ya dayanır ve Arapçadan Türkçeye geçmiştir. Ezop karaktere bakar, Kelile ve Dimne duruma: biri övünme, diğeri kimin sözüne güvenileceği üzerinedir.
**La Fontaine** 1668'de Fransa'da aynı fablları şiire çevirdi ve ders veren metni saray edebiyatına dönüştürdü.
Sitedeki fablları kamuya açık kaynaklardan yeniden yazıyoruz ve dersi özgün metnin koyduğu yerde bırakıyoruz — sonda, tek cümle, açıkça.