Marytale
Nasrettin Hoca, Anadolu'nun en tanınmış fıkra kahramanıdır. Rivayete göre on üçüncü yüzyılda yaşamış, Sivrihisar'a bağlı Hortu köyünde doğmuş, ömrünün büyük bölümünü Akşehir'de geçirmiş ve orada ölmüştür. Türbesi bugün de Akşehir'dedir.
Kesin tarihler konusunda ihtiyatlı olmak gerekir: hakkında bildiklerimizin çoğu belgeye değil geleneğe dayanır. Bilinen şey şudur — anlatılar yedi yüz yıldır sürüyor ve hâlâ anlatanı da güleni de buluyor.
Fıkra mı, masal mı
Nasrettin Hoca anlatıları masal değildir. Fıkradır: kısa, gerçekçi, olağanüstüsüz. Dev yok, peri yok, sihir yok — bir adam, bir durum ve bir cevap var. Kahraman tanınmış bir kişidir ve olay tek bir sahnede biter.
Fıkranın işleyişi hep aynıdır. Ortada saçma görünen bir davranış vardır, biri bunu sorar ve Hoca'nın cevabı saçmalığı karşı tarafa iade eder. Gülmek de tam o cümlede olur; o söz olmadan fıkra ayakta durmaz.
Masaldan bir farkı daha var: fıkra bir dersle bitmez, bir cevapla biter. Ders çıkarmak dinleyene kalır ve çoğu zaman tek bir ders de yoktur.
En bilinen fıkralar ve ne anlattıkları
Eşeğe ters binmek. Hoca eşeğe ters biner; sebebini sorduklarında, öğrencilerinin önünden gitse onlara arkasını dönmüş olacağını, onları öne alsa bu sefer kendisine sırtlarını döneceklerini söyler. Kabahat binişte değil, düzendedir.
Kazan doğurdu. Komşudan ödünç aldığı kazanı içinde küçük bir tencereyle geri verir: kazan doğurmuş. Bir süre sonra kazanı yine alır ve geri vermez, kazanın öldüğünü söyler. Doğurduğuna inanan, öldüğüne de inanmak zorundadır.
Ye kürküm ye. Sade kıyafetle gittiği davette kimse ilgilenmez; eve dönüp kürkünü giyer, aynı davete döner ve el üstünde tutulunca yemeği kürküne ikram eder. Hoca'nın en sert fıkrası ve çocuklara en kolay geçeni.
Göle maya çalmak. Gölü yoğurt yapmaya kalkar. «Ya tutarsa?» sözü buradan gelir ve fıkranın kendisinden daha meşhurdur.
İpe un sermek. Komşusuna çamaşır ipini vermemek için «ipe un serdim» der; «ipe un serilir mi?» diye sorulunca «vermeye gönlüm olmayınca serilir» diye cevaplar.
Parayı veren düdüğü çalar. Çarşıya giderken herkes düdük ısmarlar ama yalnız bir çocuk para verir; Hoca da yalnız ona düdük alır.
«Eşeğe Ters Binmek», «Kazan Doğurdu», «Ye Kürküm Ye», «Göle Maya Çalmak» ve «Parayı Veren Düdüğü Çalar» bu sitede tam metin olarak var.
Neden hâlâ anlatılıyor
Çünkü fıkralar kimseyi aşağılamadan haklı çıkarır. Hoca kavga etmez, ders vermez, üste çıkmaya çalışmaz — sadece karşısındakinin mantığını sonuna kadar götürür ve orada bırakır.
Çocuklar için de bu yüzden iyidir: fıkra kısa, cevap nettir ve gülmek ile anlamak aynı anda olur. Hoca fıkraları okul öncesinin en küçüklerinden çok beş altı yaş ve üzeri için işler, çünkü şakayı anlamak sözün iki anlamını aynı anda tutabilmeyi gerektirir. Beş yaşındaki çocuk «Kazan Doğurdu»ya güler, sekiz yaşındaki neden gülündüğünü de anlatır.
Anadolu dışında
Aynı kahraman komşu kültürlerde başka adlarla yaşar. Fıkraların bir bölümü ortaktır, bir bölümü ise yerel. UNESCO 1996 yılını Nasrettin Hoca Yılı ilan etmiştir.
Akşehir'de her yıl temmuz ayında Nasrettin Hoca şenlikleri düzenlenir.
