Marytale
Postacie z bajek dzielą się na dwie grupy, i myli je nawet wielu dorosłych. Jedne mają imiona i własną historię — Kopciuszek, Pinokio, Koziołek Matołek. Drugie imienia nie mają w ogóle i nie potrzebują go: najmłodszy syn, macocha, król, stara kobieta na rozstaju.
Ta druga grupa jest ważniejsza. W baśni liczy się nie to, jaki ktoś jest, tylko gdzie stoi — i dlatego ta sama postać wraca w setkach opowieści pod innym przebraniem.
Role, które wracają w każdej baśni
Najmłodszy z trojga. Zawsze wygrywa, i nigdy siłą. Wygrywa, bo podzielił się chlebem z kimś, kogo starsi bracia minęli.
Macocha. Przyczyna braku w domu. Baśń nigdy nie tłumaczy, dlaczego jest okrutna — u braci Grimm w pierwszym wydaniu bywała zresztą rodzoną matką, a zmieniono ją dopiero dla mieszczańskiego czytelnika.
Król. Ustala niemożliwy warunek. Nie musi być dobry ani zły; jego rola to wypowiedzieć zadanie.
Pomocnik. Zwierzę, staruszka, zaczarowany przedmiot. Pojawia się po próbie dobroci, nie przed nią.
Fałszywy bohater. Przypisuje sobie cudzy czyn i zostaje zdemaskowany przez coś, czego nie da się podrobić: pantofelek, pierścień, ślad krwi.
Przeciwnik. Wilk, smok, czarownica, dziewięciogłowy potwór. Jego zadaniem jest być przeszkodą, a nie mieć powód.
Rosyjski badacz Władimir Propp rozłożył w 1928 roku sto baśni i naliczył siedem takich ról. Wystarczą, żeby opowiedzieć prawie każdą.
Najbardziej znane postacie z bajek
Kopciuszek — córka domu, w którym została służącą. W wersji Grimmów nie ma żadnej wróżki: pomaga jej leszczyna wyrosła na grobie matki i biały ptak w jej gałęziach.
Czerwony Kapturek — nazwana od czapeczki, którą dodał dopiero Perrault w 1697 roku; w opowieściach ustnych dziewczynka nie ma żadnego nakrycia głowy.
Wilk — w bajce postać jednoznaczna (chciwość i przemoc), w baśni groźba, którą trzeba przetrwać. To dwie różne role tego samego zwierzęcia.
Roszpunka — nosi imię rośliny, którą jej ojciec ukradł z ogrodu czarownicy, a zapłatą było dziecko.
Śpiąca Królewna — zwana też Różyczką. Trzynasta wróżka nie została zaproszona, bo król miał tylko dwanaście złotych talerzy; cała fabuła bierze się z braku zastawy.
Jaś i Małgosia — Jaś planuje, Małgosia kończy. To ona wpycha wiedźmę do pieca, kiedy brat siedzi jeszcze w klatce.
Pinokio — pajacyk z drewna, w oryginale Collodiego znacznie mniej sympatyczny niż w filmie: świerszcza zabija młotkiem w czwartym rozdziale.
Koziołek Matołek — postać polska i autorska: wymyślili go Kornel Makuszyński i Marian Walentynowicz w 1933 roku, i w odróżnieniu od reszty ma znanego twórcę.
Postacie bajkowe a postacie baśniowe
W bajce bohaterami są najczęściej zwierzęta, a każde zastępuje jedną cechę: lis to spryt, mrówka — pracowitość, lew — siła. Dlatego bajka jest tak krótka — rola jest znana od pierwszego zdania.
W baśni bohaterami są ludzie i istoty magiczne, a zwierzęta bywają pomocnikami. Tu rola nie jest cechą, tylko miejscem w fabule.
Stąd prosty sprawdzian do zadania domowego: jeśli postać da się opisać jednym przymiotnikiem, to bajka. Jeśli trzeba powiedzieć, co robi w opowieści — baśń.
Dlaczego postacie baśniowe nie mają opisu
Bo baśń przez wieki żyła w pamięci opowiadającego, a opis jest pierwszą rzeczą, którą pamięć porzuca. Nikt nie wie, jak wyglądał Kopciuszek, i nikt nigdy nie wiedział.
To nie ubóstwo, tylko oszczędność, i ma skutek uboczny: każde dziecko widzi bohatera po swojemu. Ilustracja i film ten obraz zabierają — dlatego warto czasem przeczytać baśń bez obrazków i zapytać, jak dziecko ją sobie wyobraża.
