Marytale
116 zagadek dla dzieci z odpowiedziami
116 zagadek
Zagadka ludowa nie sprawdza wiedzy — uczy patrzeć. «Siwy wół wypił wody dół» to mróz, i nikt nie musi tego dziecku tłumaczyć: wystarczy, że raz widziało kałużę, która zniknęła do rana. Cała sztuka polega na tym, żeby zobaczyć rzecz z drugiej strony.
Pięćdziesiąt trzy z nich są ludowe: zebrał je Izydor Kopernicki pod Rabką i wydał w 1876 roku. Podajemy je dzisiejszymi literami, bo zbieracz zapisywał góralską mowę znakami č, ž, š — ale gwarowych słów nie zmienialiśmy. Pozostałe sześćdziesiąt trzy, czyli zbiory logicznych, śmiesznych i trudnych, ułożyliśmy po polsku sami: część to nasze własne, część to zagadki znane w wielu językach, które opowiedzieliśmy na nowo tak, żeby gra słów działała po polsku. Przy każdym zbiorze jest napisane, który jest który.
Ze zbioru Kopernickiego przeczytaliśmy wszystkie zagadki i łamigłówki (samych zagadek jest 96) i wybraliśmy 53. Reszta została poza stroną z jednego głównie powodu: to nie jest zbiór dla dzieci, a zapis dorosłego, wiejskiego zagadywania — sześć zagadek wykropkował już sam wydawca w 1876 roku. Odpowiedzi są zasłonięte, nie usunięte: otwierają się po kliknięciu w «Pokaż odpowiedź».
Zagadka logiczna to nie zadanie z podręcznika. Rachunku jest w niej mało, a cała trudność polega na zauważeniu, gdzie pytanie podsunęło złą drogę. Dlatego najlepiej działają od siódmego roku życia: dziecko umie już iść na skróty i po raz pierwszy uczy się zatrzymywać.
W pokoju paliły się trzy świece. Dwie zgaszono. Ile świec zostało?
Pokaż odpowiedź
Trzy. Zgasić to nie znaczy zabrać
Rolnik miał 17 owiec. Wszystkie oprócz dziewięciu uciekły. Ile zostało?
Pokaż odpowiedź
Dziewięć
Co im bardziej suszy, tym bardziej mokre?
Pokaż odpowiedź
Ręcznik
Śmieszna zagadka i mądra zagadka to nie to samo. Mądra każe pomyśleć; śmieszna każe pomyśleć, jęknąć i od razu pobiec opowiedzieć komuś innemu. Jęk jest tu celem.
Co trzeba rozbić, zanim się z tego skorzysta?
Pokaż odpowiedź
Jajko
Co ma szyjkę, ale nie ma głowy?
Pokaż odpowiedź
Butelka
Co ma wskazówki, ale nic nie podpowiada?
Pokaż odpowiedź
Zegar
Trudna zagadka to nie ta, w której są nieznane słowa. To ta, której odpowiedź jest prosta, a droga do niej prowadzi nie tam, gdzie chce się pójść najpierw. Dlatego zaczynają się podobać koło dziewiątego roku życia: dziecko już wytrzymuje, że nie zgadło od razu.
Jestem wysoka, gdy młoda, i niska, gdy stara. Czym jestem?
Pokaż odpowiedź
Świeca
Mam orła, ale nigdy nie latam.
Pokaż odpowiedź
Moneta
Przechodzę przez miasta i góry i nigdy nie ruszam się z miejsca.
Pokaż odpowiedź
Droga
Te wymagają jednego kroku więcej. «Po białej górze gęsiami orze, czerne proso sieje, nigdy go nie zbierze» — to pismo, ale dziecko musi najpierw zobaczyć gęsie pióro, a potem atrament. Sześciolatek to potrafi; czterolatek jeszcze nie.
Przyjechała pani, siedem sukień na nij; jak ją rozbierali, to nad nią płakali.
Pokaż odpowiedź
cebula
Ćtery kónie do jednego lasa lecą, a żaden żadnego nie zgoni.
Pokaż odpowiedź
koło u woza
Leci ptaszek ponad lasek, otrzepał mu kwiat.
Pokaż odpowiedź
grad
Najkrótsze zagadki z całego zbioru — większość ma dwa wersy, a kilka jeden. «Siwy wół wypił wody dół» to mróz, i dziecko dochodzi do tego samo, bo wystarczy pomyśleć, co wypija kałużę do rana.
Siwy wół wypił wody dół.
Pokaż odpowiedź
mróz
Leci, leci, skrzydeł nie ma; gryzie, gryzie, dzioba nie ma; siada, siada, nóżek nie ma.
Pokaż odpowiedź
śnieg
We dnie i w nocy wywaluje oczy.
Pokaż odpowiedź
okno
Jak pytać w zależności od wieku
3 do 5 lat. Tylko te, których odpowiedź da się zobaczyć: mróz, śnieg, jajko, marchew. W tym wieku zagadka nie jest sprawdzianem, tylko zabawą w patrzenie — o śnieg pytajcie przy oknie, o jajko przy śniadaniu. Do tego jest zbiór zagadek dla przedszkolaków.
6 do 7 lat. Te dłuższe, po cztery wersy. Dziecko już nadąża za porównaniem: słysząc «ma sobie dwa rożki, a ni jednej nóżki» myśli o muszli, nie o rogach. Nie podpowiadajcie od razu; czekanie to połowa zabawy.
Od 7 lat. Zagadki o świecie, którego nie ma — o pługu, o widłach, o kosie — i zabawa na odwrót: niech dziecko samo wybierze rzecz i opisze ją, nie wymawiając nazwy. Pierwszy raz będzie trudno, za trzecim ma własną zagadkę — i tak właśnie zawsze powstawały zagadki.
Po zagadkach bajka: ilustrowane bajki na dobranoc w Marytale
Część zagadek to teksty ludowe, anonimowe, w domenie publicznej — zebrał je Izydor Kopernicki i wydał w 1876 roku; wybór, dzisiejsza pisownia i komentarze są nasze. Zbiory logicznych, śmiesznych i trudnych zagadek ułożyła po polsku Marytale: część to nasze własne, część to zagadki znane w wielu językach, opowiedziane na nowo. Przy każdej stronie jest to napisane. Źródło: Wikiźródła.