Marytale
Charles Perrault wydał swoją książeczkę w 1697 roku, ponad sto lat przed braćmi Grimm, i to od niej zaczyna się europejska baśń jako gatunek do czytania. Nosiła tytuł „Histoires ou contes du temps passé”, a znana jest jako Bajki Babci Gąski.
Osiem baśni
Śpiąca Królewna, Czerwony Kapturek, Sinobrody, Kot w butach, Wróżki, Kopciuszek, Riquet z Czubkiem i Tomcio Paluch. Tylko tyle — i z tych ośmiu co najmniej cztery zna dziś każde dziecko w Europie.
„Oślej Skórki” w tym tomie nie ma, choć często się ją tam dopisuje. Perrault napisał ją wcześniej, wierszem, i wydał osobno w 1694 roku.
Każda baśń z tomu kończy się wierszowanym morałem, czasem dwoma. To ważny szczegół: Perrault nie pisał dla dzieci, tylko dla dworu Ludwika XIV, a morały bywają ironiczne i skierowane do dorosłych.
Co jest jego, a co nie
Wszystko, co pamiętamy z Kopciuszka poza samą sierotą przy palenisku: wróżka chrzestna, dynia zamieniona w karetę, myszy jako konie, szklany pantofelek i północ jako granica. U braci Grimm Kopciuszek dostaje suknię od ptaków przy drzewku na grobie matki, a pantofelek jest złoty.
Jego Czerwony Kapturek też różni się od tego, który znamy: kończy się tym, że wilk zjada dziewczynkę, i na tym koniec. Myśliwego, który rozcina wilkowi brzuch, dopisali dopiero Grimmowie.
Jego Śpiąca Królewna ma drugą część, o której mało kto pamięta: po przebudzeniu i ślubie królewna ma teściową ludożerczynię, która chce zjeść jej dzieci.
Jedna ciekawostka
Tom nosił tytuł „Histoires ou contes du temps passé”, a na frontyspisie widniało „Contes de ma mère l'Oye” — stąd Bajki Babci Gąski. Pierwsze wydanie ukazało się pod nazwiskiem Pierre'a Darmancoura — dziewiętnastoletniego syna Perraulta. Dlaczego, nie wiadomo na pewno; najczęstsze wyjaśnienie mówi, że członek Akademii Francuskiej nie chciał firmować własnym nazwiskiem książeczki z bajkami. Badacze są dziś zgodni, że napisał ją ojciec.
Morały, których dziś nikt nie czyta
Pod każdą baśnią Perrault umieścił morał wierszem, czasem dwa. W dzisiejszych wydaniach dla dzieci prawie ich nie ma, i słusznie — bo nie były dla dzieci. Morał pod Czerwonym Kapturkiem mówi o wilkach wprost, ale nie o tych z lasu: ostrzega młode panny przed „wilkami” uprzejmymi i łagodnymi, które chodzą za nimi aż do domu — i dodaje, że właśnie te są najgroźniejsze.
To zresztą klucz do całej książki: Perrault pisał na dwór Ludwika XIV, dla dorosłych czytelników, którzy bawili się baśnią jako formą. Dzieci dostały te teksty dopiero później i w cudzych przeróbkach.
Dlaczego jego wersje są zwięzłe
Bo pisał je jako opowiastki salonowe, nie jako zapis ludowej opowieści. U braci Grimm baśń bywa rozgałęziona i pełna powtórzeń, bo tak ją ktoś opowiadał na głos. U Perraulta jest zwięzła, dowcipna i zmierza do pointy — widać, że autor wiedział, ile uwagi ma słuchacz przy stole.
Dla czytania dzieciom ma to praktyczny skutek: jego Czerwony Kapturek i Kopciuszek są krótsze od wersji Grimmów i lepiej pasują na wieczór, w którym zostało dziesięć minut. Śpiąca Królewna to wyjątek — przez drugą część jest u niego dłuższa.
Perrault czy bracia Grimm — czym się różnią wersje
Perrault pisał sto lat wcześniej i dla dorosłych czytelników dworu Ludwika XIV. Bracia Grimm zapisywali sto lat później to, co usłyszeli od ludzi, i robili to jako badacze języka.
Stąd różnice, które najłatwiej sprawdzić na Kopciuszku: u Perraulta pomaga wróżka, u Grimmów drzewo na grobie matki; u Perraulta pantofelek jest szklany, u Grimmów złoty i siostry wkładają weń zakrwawione stopy; u Perraulta Kopciuszek siostrom wybacza, u Grimmów gołębie wydziobują im oczy.
Nasze wersje idą zwykle za Grimmami, bo ich wersja daje bohaterce więcej zasługi. Tam, gdzie znana wszystkim wersja jest Perraultowska, mówimy o tym na stronie baśni.
