MarytaleCzerwony Kapturek to najlepszy przykład na to, że baśń rzadko ma jednego autora. Ta sama opowieść istnieje w trzech wersjach, które różnią się nie szczegółem, tylko zakończeniem — a zakończenie jest w baśni wszystkim.
Wersja ludowa — bez autora
Opowiadano ją we Francji i północnych Włoszech na długo przed drukiem. Dziewczynka spotyka wilka, wilk dociera do babci pierwszy, a dziewczynka wymyka mu się własnym sprytem — mówi, że musi wyjść za potrzebą, i ucieka. Nikt jej nie ratuje, bo nie ma kto.
Charles Perrault, 1697
Pierwszy, który ją spisał. Jego wersja kończy się tym, że wilk zjada dziewczynkę — i na tym koniec, bez ratunku. Pod spodem stoi wierszowany morał ostrzegający młode panny przed miłymi nieznajomymi, co pokazuje, dla kogo naprawdę pisał: dla dworu, nie dla dzieci.
Bracia Grimm, 1812
To oni dopisali myśliwego, który rozcina wilkowi brzuch i wyjmuje babcię i wnuczkę żywe. Ich wersja dodaje też drugą część, w której Kapturek spotyka kolejnego wilka i tym razem wie, co robić. Ta wersja przetrwała i to ją zna dziecko, które nigdy nie słyszało ani o Perraulcie, ani o Grimmach.
Którą czytać dziecku
Tę z myśliwym, i nie dlatego, że jest łagodniejsza. Dziecko znosi w baśni strach, jeśli strach się kończy; wersja Perraulta go nie kończy. Nasza wersja idzie za Grimmami: napięcie zostaje, wilk nikogo nie zjada na oczach czytelnika, a babcia i wnuczka wracają do domu.
Dlaczego te wersje tak się różnią
Bo pisano je dla różnych ludzi. Perrault układał swoją dla dworu — stąd ostrzegawczy morał i brak ratunku: to przypowieść dla dorosłych o ufności wobec obcych. Grimmowie wydawali książkę, którą kupowały rodziny, a rodzina nie chce, żeby dziecko usnęło na scenie, w której wszyscy zginęli.
Wersja ludowa nie była ani jednym, ani drugim. Opowiadano ją wieczorem, wśród dorosłych, i dziewczynka radziła sobie sama, bo w tamtym świecie nikt nikogo nie ratował.
Co znaczy sam czerwony kapturek
Szczegół, który wszyscy pamiętają, pojawia się dopiero u Perraulta — w wersjach ludowych dziewczynka nie ma żadnego nakrycia głowy. Perrault dodał go jako znak rozpoznawczy i tak dobrze trafił, że po trzystu latach baśń nazywa się od czapeczki, a nie od wilka.
Trzy wersje, trzy zakończenia
**Ludowa francuska, przed 1697.** Bez kapturka i bez ratunku: dziewczynka mówi wilkowi, że musi wyjść na dwór, on przywiązuje jej sznurek do nogi, a ona przywiązuje sznurek do drzewa i wraca do domu. Radzi sobie sama.
**Perrault, 1697.** Kapturek się pojawia. Wilk zjada babcię i dziewczynkę, opowieść kończy się w tym miejscu, a pod spodem stoi wierszowany morał.
**Bracia Grimm, 1812.** Myśliwy rozcina wilkowi brzuch i obie wychodzą żywe. Dopisane jest też drugie spotkanie, w którym dziewczynka mija kolejnego wilka bez zatrzymania.
Którą wersję czytać dziecku
Do mniej więcej piątego roku życia — Grimmów. Nie dlatego, że trzeba łagodzić, tylko dlatego, że ostrzeżenie ma sens tylko wtedy, gdy da się na nie zareagować. Wersja, w której pomyłka jest ostateczna, zostawia małe dziecko ze strachem i niczym więcej.
Starszemu dziecku warto opowiedzieć wersję ludową z pamięci: sznurek przywiązany do drzewa zapada w pamięć na trzydzieści lat i jest to jedyna wersja, w której dziewczynka ratuje się sama.
W każdej wilk powinien zostać groźny. Dzieci bardzo szybko wyczuwają baśń, której wyrwano zęby, i przestają jej słuchać.